HOVO Alkmaar
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers
Verlichting & Franse Revolutie
Met de Verlichting deed de rationele mens zijn intrede in de geschiedenis. Humanistisch rationalisme tegenover theologische metafysica. De autonome, individuele mens in contrast met de gelovige, kerkelijke mens. Met de Franse Revolutie eiste die autonome mens zijn plek op, de autoritaire standenmaatschappij met voorop kerk en adel maakte allengs plaats voor volkssoevereiniteit en democratie. Geleidelijk vaak, revolutionair soms. Maar hoe moeten al de autonome mensen een samenleving vormen? Als ze als wolven voor elkaar zijn? (Hobbes). Is er een natuurlijke orde, ook tussen mensen? Is een maatschappelijk contract nodig? (Rousseau). Hoe moeten mens – samenleving – staat zich tot elkaar verhouden? (Locke). Moet er een scheiding van verantwoordelijkheden zijn, een machtenscheiding (Montesquieu) en moet die overal hetzelfde zijn?

Democratie & rechtsstaat
Zoals de Tien Geboden in ‘stenen tafelen’ gebeiteld stonden, werd na de Franse Revolutie de ‘Déclaration des droits de l’homme et du citoyen’, de mensenrechten verankerd in vele grondwetten en internationale verdragen. De mens had grondrechten die geborgd waren en waarop moest worden toegezien door een onafhankelijke rechter. Volgens de principes van de scheiding van uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. En iedereen was voor de wet gelijk en de rechter zou in gelijke gevallen gelijk moeten oordelen. Het is maar een greep uit de edele uitgangspunten van de rechtsstaat. Maar hoeveel eensgezindheid is hierover?
  • Er zijn democratieën zonder grondrechten(il-liberatieve democratieën) en rechtsstaten zonder democratie (Yascha Mounk)
  • Hoe universeel zijn die grondrechten? (individueler i.v.m. collectiever samenlevingen) Hoe verhouden de grondrechten zich onderling ?(GW art. 23 – art. 1)
  • De politiek die zich met de rechterlijke macht bemoeit (Polen, benoemingen Hooggerechtshof VS e.d.) en de rechterlijke macht die ‘verpolitiekt’ (o.a. Urgenda) Ooit onwrikbaar, nu overal barstjes in het bastion van rechtsstaat en democratie.

Democratie van onderop
Het volk beslist, dat is je ware democratie. Hét voorbeeld ervan uit de boekjes, de Atheense directe democratie. In een enkel Zwitsers kanton kennen we die martkplaatsdemocratie nog. Maar alom is er toch de vertegenwoordigende democratie. De Tocqueville onderzocht die democratie in Amerika en concludeerde dat die van onderop was opgebouwd. De verhouding tussen overheid – samenleving –burgers krijgt bij vele politieke stromingen prominente aandacht. Binnen de linkse familie verschillen anarchisten (Proudhon, Bakoenin) en socialisten/communisten over de rol van de staat enerzijds en associaties/coöperaties/mutualiteiten anderzijds. Christelijken buigen zich over het subsidiareitsbeginsel, als beantwoording van de vraag ‘op welk niveau van de samenleving’ kan het eerst/best verantwoordelijkheid worden gedragen? Protestanten werkten dit uit in hun ‘soevereiniteit in eigen kring’. In ons land leidde de unieke breed politieke naoorlogse samenwerking van links tot rechts bijv. tot de PBO, de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (0.a. de SER, bedrijfschappen) Bestuurlijk vindt ‘democratie van onderop’ ook z’n beslag in de staatsinrichting (Thorbecke) volgens principes als territoriale decentralisatie (rijk-provinciegemeente) en functionele decentralisatie (waterschappen). Decentralisatie is in ons land hoogst actueel (o.a. Jeugdzorg, werk en inkomen, zorg aan langdurig zieken en ouderen ) naar de gemeenten omdat die dichter bij hun burgers zouden staan. Is dat zo? Wat komt ervan terecht? Laten zich nog lessen leren uit het oude Joegoslavische arbeiderszelfbestuur en de communale staatsinrichting? Heeft de roep om meer democratie maar één antwoord? Zijn er voor verschillende zaken, omgevingen, soorten beslissingen, verschillende antwoorden denkbaar? De commissie Remkes levert munitie, maar waarop moet worden gemikt?

De weerbare democratie
Als de democratie onder vuur komt te liggen en bedreigd wordt, moet zij zich daar dan tegen verweren? En hoe zou dat moeten? Het schrikbeeld is natuurlijk hoe het nationaal socialisme de parlementaire democratie op democratische wijze om zeep hielp. Alles in een democratie kan worden herroepen, maar de afschaffing ervan niet, daarom moet de democratie zich daartegen wapenen (v.d. Bergh). Moeten antidemocratische politieke partijen dan verboden worden? Helpt dat? Moet de politieke inrichting zo zijn dat zulke partijen feitelijk kansloos worden (twee partijenstelsel). Maar hoe kijken we dan naar Trump? Moeten –in veel eerder stadium- antidemocratische opvattingen al worden verboden? Duitsland heeft een ‘eeuwigheidsclausule’ inhoudende dat in de grondwet is verankerd dat het land voor 19 HOVO Alkmaar voorjaar 2021 altijd een democratie is. Is dat een oplossing? En wat betekent dit bij een lidmaatschap van de EU? Hoe verhoudt (opkomend) populisme zich tot democratie? Orban heeft een twee derde meerderheid in het Hongaarse parlement en kan democratische rechten democratisch inperken. Het land is ook lid van de EU. Wat moet de EU hiermee? Voltaire vond ‘de macht van het gepeupel’ even erg de macht van autocraten. Democratie bedreigd door ‘het volk’. Elitair? Wie moet er hoe weerbaar zijn voor de democratie?

Globalisering & democratie
De natiestaat is van oudsher de plaats van handeling van de democratie. Maar door toenemende internationale handel, samenwerking en communicatie is de wereld als geheel steeds meer het toneel geworden. Nationale democratieën schieten dan tekort (Dani Rodrik) en de overdracht naar internationale instanties schuurt (EU). Hetzijn niet alleen de anti-globalisten die een romantisch verlangen naar basisdemocratieën hebben, ook vele politiek partijen menen dat er een grens is aan de soevereiniteitsoverdracht naar Europa. Andere politieke partijen menen juist dat alle grensoverschrijdende problemen die er zijn (klimaat, duurzame energie, cybercriminaliteit, internationale veiligheid e.d.) een Europese politieke federatie nodig maken.

Feit is dat het gestaag internationaal uitbreidende kapitalisme met bijv. de techogiganten (Microsoft, Google, Apple, Youtube, Facebook e.d.) geen politieke, democratische evenknie hebben, waardoor een ongelijk speelveld ontstaat. Democratie staat op gespannen voet met machtsmonopolies. Wat moet daaraan worden gedaan? Ook zo’n democratie op grote schaal? Hoe verhoudt zich dit tot een democratie van onderop?

Vrijheid & gelijkheid en democratie
Te veel vrijheid leidt tot het recht van de sterkste, tot het leed van veel zwakkeren. Te veel gelijkheid mondt uit in een centralistische autoritaire overheid die deze gelijkheid moet organiseren. Vrijheid, gelijkheid en broederschap was de leus van de Franse Revolutie. Alle eeuwen erna is er een worsteling om een evenwichtige invulling van deze beginselen. De tegenstellingen tussen rijk en arm zijn steeds groter geworden (Piketty). De verhouding inkomen uit vermogen en uit arbeid is totaal uit balans (de Vries). De financiële economie overvleugelt de reële economie. In ons land wijzen SCP studies 20 HOVO Alkmaar voorjaar 2021 op de toenemende ongelijkheid (Putters). Hoeveel ongelijkheid kan een democratie hebben? Keren ‘slachtoffers’ zich af van de democratie? Sommige filosofen (Kinniging) willen terug naar de menselijke maat. Zij menen dat de beginselen van de Franse Revolutie overgewaardeerd worden en aanvulling verdienen van de oude Platoonse en christelijke deugden (wijsheid/verstandigheid, rechtvaardigheid, matiging/zelfbeheersing, moed/standvastigheid, geloof, hoop en liefde). Is een nieuwe balans nodig voor democratie?

Docenten
Tjerk Busstra studeerde politicologie aan de Vrije Universiteit, met als specialisatie internationale betrekkingen. Sinds 1993, toen de Nederlandse en Russische regeringen een memorandum ondertekenden over hoger onderwijs-samenwerking, was hij actief betrokken bij diverse samenwerkingsprojecten van Hogeschool Inholland (en rechtsvoorgangers) met Russische collega’s (Moskou, St. Petersburg). Het bracht hem vaak 3 tot 4 keer per jaar in Rusland, van Siberië tot St. Petersburg en van Nizhny Novgorod tot Rostov aan de Don. Tjerk Busstra beëindigde recent, vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, zijn werk voor Internationalisering bij Inholland. Hij heeft sindsdien al meerdere cursussen voor HOVO Alkmaar verzorgd. Verder is hij buitengewoon hoogleraar aan de Guram Tavartkiladze Teaching University in Tbilisi (Georgië).

TjerkBusstra

 


  

Aantal bijeenkomsten
6
Dag en datum

woensdag 1, 8, 15 en 22 december, 12 en 19 januari
(start definitief, meld nu nog aan!)

Locatie

Hogeschool Inholland Alkmaar (Bergerweg 200)

Tijd

10:00 – 12:30 uur

Prijs

€ 209,-

Studiemateriaal

PowerPointpresentaties worden als PDF digitaal beschikbaar gesteld na de bijeenkomst.

Werkvorm

Hoorcollege met ruimte voor vragen en discussie.

Aanmelden Aanmelding vindt plaats via de website van Inholland Academy, erkend partner van HOVO Alkmaar, klik hier!   

Terug naar cursusoverzicht

© 2010-2021 HOVO Alkmaar | Disclaimer | 088 - 466 3030 | facebook.com/hovoalkmaar | hovo.alkmaar@inholland.nl