HOVO Alkmaar
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers

7. Kiesrecht en democratie

In 2019 is het 100 jaar geleden dat het algemeen kiesrecht, actief en passief, voor mannen en vrouwen in Nederland werkelijkheid werd. Dat was een lang gevecht. In 1917 wordt het algemeen kiesrecht voor mannen en het passief kiesrecht voor vrouwen aangenomen, waardoor in 1918 Suze Groeneweg (SDAP) in de Tweede Kamer wordt gekozen…..door mannen dus. Een jaar later kon dat ook door vrouwen. De verwachtingen zijn hooggespannen. Sommigen verwachten het geweldloze einde van het kapitalisme, anderen vinden het een begin van de gelijkberechtiging van mannen en vrouwen en voor weer anderen betekent het eindelijk democratie, een regering van, voor en door het volk.

De werkelijkheid blijkt weerbarstiger. Is algemeen kiesrecht werkelijk het ei van Columbus? Hoe gaat het voor en na 1919 met onze democratie en die in andere landen? Levert het ‘one (wo)man, one vote’ echt het gewenste democratische bestuur op? Er wordt nogal eens gesproken over een ‘democratisch tekort’. Is er meer nodig? Is de Westerse democratie wel zo geëigend voor andere volkeren en culturen? Honderd jaar kiesrecht, een goede aanleiding om in een zestal bijeenkomsten eens terug en vooruit te blikken.

 

 

 

 

 

 

 



1. Kiesrecht in Nederland

Toen in 1815 de Eerste en Tweede Kamer ontstonden werden de leden van de Tweede
Kamer indirect, getrapt gekozen door een handjevol kiesgerechtigden, Eerste Kamerleden door de koning benoemd. In het verloop van de 19e eeuw wordt de roep om uitbreiding van het kiesrecht sterker. In 1848 voert Thorbecke de rechtstreekse verkiezing van de Tweede Kamer in, de Eerste Kamer wordt getrapt gekozen. Via het censuskiesrecht, het caoutchouc artikel (1887) en als reactie op de revolutionaire situatie in 1917/1919 wordt uiteindelijk het algemeen kiesrecht gerealiseerd, via het stelsel van evenredige vertegenwoordiging (daarvoor, districtenstelsel). Interessant is hoe sommige politieke stromingen in ons land zich hiervoor krachtig hebben ingezet en anderen zich er juist tegen hebben verzet.

 

 

 

 

2.Universal suffrage – Algemeen kiesrecht in andere landen
De strijd voor het algemeen kiesrecht is wereldwijd, wel per land erg verschillend. Na de Amerikaanse Revolutie werd het kiesrecht in de USA Grondwet niet duidelijk geregeld. De staten moesten het zelf maar uitmaken. Vermont, Pennsylvania en Kentucky hadden al voor 1800 algemeen kiesrecht voor witte mannen. Pas in 1964 was er het algemeen kiesrecht, veel strijd van vrouwen, zwarte mensen, indianen e.d. soms van staat tot staat waren eraan voorafgegaan. In Frankrijk, een bakermat van ontluikende democratie werd de Conventie in 1792 door mannen van 25 jaar en ouder gekozen. Vrouwen (1944) en militairen (1945) moesten veel langer wachten op hun kiesrecht. In het Verenigd Koninkrijk werd de vrouwenkiesrecht-beweging begin 1900 aangevoerd door de Pankhursts, het algemeen kiesrecht pas ingevoerd in 1928. Finland was het tweede land ter wereld dat het algemeen kiesrecht invoerde in 1907 (na Nieuw Zeeland) toen ook direct 19 vrouwelijke parlementsleden werden gekozen (van de 200). De verschillen tussen landen zijn groot, interessant na te gaan wat de grootste gemene deler is, wat mogelijke oorzaken van verschillen?          

  

      

 

3. Atheense democratie
De Atheense democratie (508 tot 322 v. Chr.) is nog steeds een tot de verbeelding sprekende vorm van directe democratie. In de Volksvergadering (Ekklesia) waren alle volwassen, autochtone, vrije mannen welkom. Dat waren er zo’n 30.000. “Wie wil de vergadering toespreken …”, luidde de uitnodiging om het woord te voeren. Over welke kwesties gingen die vergaderingen, hoe werd er besloten? Ook toen al was het kennelijk niet vanzelfsprekend gebruik te maken van het democratische recht, want de opkomst was soms zo abominabel dat presentiegeld werd ingesteld. Dat werkte zo goed dat het quorum (zo’n 6000) nog maar werden betaald om mee te praten. Wat was er zo aantrekkelijk in die Atheense democratie? Wat maakt haar nog steeds spraakmakend? Zie bijv. de Landesgemeinde in Zwitserland.

 

 

 

 

4. Volksinitiatief en referenda
Zo eens per 4 jaar je stem uitbrengen voor vertegenwoordigend lichamen wordt door velen maar een schrale democratie gevonden. De bevolking zou veel vaker haar stem moeten kunnen laten horen. Vaak wordt dan gewezen op de goedlopende traditie van het referendum in Zwitserland. De Zwitsers hebben die mogelijkheid 4x per jaar. Voor bijv. wijzigingen van de grondwet of aansluiting bij een internationaal verdrag, is het referendum zelfs verplicht. Het onderwerp kan een aangenomen wet zijn, maar ook een volksinitiatief over een door de bevolking gekozen onderwerp. Referenda dus in vele soorten en maten als een democratisch instrument naast de vertegenwoordigende democratie.

De Nederlandse ervaring met een raadgevend referendum over de Oekraïne heeft veel stof doen opwaaien en onmiddellijk een proces tot afschaffing in gang gezet. Welke soorten referenda zijn er, wat zijn de voors en tegens, welke ervaringen zijn er elders? Van Brexit tot het referendum over de macht van de Turkse president.
 

    

Referenda in Nederland                                           Zwitserland

 

5. De gekozen burgemeester
De gekozen burgemeester behoort tot de zogenaamde ‘kroonjuwelen’ van D66. Het zou de lokale democratie moeten versterken en de betrokkenheid van burgers vergroten. Nu worden burgemeesters door de Kroon benoemd op voordracht van de minister van BZ, na een advies van de gemeenteraad. Die procedure is zelfs in de Grondwet vastgelegd en instelling van een gekozen burgemeester vraagt dus een grondwetswijziging, een hele ingreep in ons land. Tegenstanders menen dat de burgemeester boven de partijen moet blijven staan en dat dit juist een groot goed is? Desgevraagd zijn nu zittende burgemeesters er niet zo voor. Weer anderen wijzen bij een gekozen burgemeester op een dubbel democratisch mandaat, de burgemeester en de gemeenteraad zijn dan beide door de kiesgerechtigden gekozen. Wie heeft het dan voor het zeggen? Genoeg stof tot discussie dus. Wat zijn de voors en tegens, wat zijn de ervaringen in andere landen en welke meerwaarde voor de democratie is er?

 

 

 

6. Kansen en bedreigingen voor de vertegenwoordigende democratie
Het lijken soms moeizame dagen voor de vertegenwoordigende democratie, terwijl er een eeuw geleden nog voor geknokt werd. Nu wordt bij verkiezingen soms nauwelijks een opkomst van 50% gehaald, voor ‘veraf’ (Europese parlement) of dichtbij (gemeenteraadsverkiezingen). Kennelijk wordt het kiesrecht door velen niet (meer) ervaren als een voorrecht om invloed te kunnen uitoefen. Daarvoor worden tal van redenen genoemd, waar onder:

  • De smalle marges van de democratische politiek, zoals Den Uyl deze eens omschreef. Veel van wat een nieuwe regering wenst wordt al beperkt door langlopende verplichtingen door vorige regeringen aangegaan. Er valt dus niet zo veel te kiezen.
  • Politiek is ingewikkeld. De macht van de experts, de ambtenaren is groot en zij blijven, terwijl de politici gaan als ze niet herkozen worden;
  • De politiek is ook niet almachtig. De politiek moet zaken gewoon overlaten aan bedrijfsleven en burgers. De terugtredende overheid en de participatiemaatschappij.
  • “In Den Haag wordt helemaal niets beslist, alle belangrijke beslissingen worden in Brussel genomen”;
  • Politiek is achterkamertjespolitiek, alles wordt achter de schermen geregeld. Het is machtspolitiek van een kleine elite die elkaar de baantjes toeschuift.
  • Democratie wordt bedreigd door het populisme, dat groepen mensen tegen elkaar opzet.


Wat is feit, wat fictie in deze opmerkingen over ‘de staat van onze democratie’? Welke kansen bieden de moderne (social) media, hoe kunnen die een rol spelen in onze democratie? En tot slot … wat heeft het vrouwenkiesrecht betekent voor onze democratie? 

 

 

 

Docent
Tjerk Busstra studeerde politicologie aan de Vrije Universiteit, met als specialisatie internationale betrekkingen. Sinds 1993, toen de Nederlandse en Russische regeringen een memorandum ondertekenden over hoger onderwijs-samenwerking, was hij actief betrokken bij diverse samenwerkingsprojecten van Hogeschool Inholland (en rechtsvoorgangers) met Russische collega’s (Moskou, St. Petersburg). Het bracht hem vaak 3 tot 4 keer per jaar in Rusland, van Siberië tot St. Petersburg en van Nizhny Novgorod tot Rostov aan de Don. Tjerk Busstra beëindigde recent, vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, zijn werk voor Internationalisering bij Inholland. Hij heeft in het najaar 2017 een HOVO-cursus over de Russische Revolutie verzorgd. Verder is hij buitengewoon hoogleraar aan de Guram Tavartkiladze Teaching University in Tbilisi (Georgië).

 

 


  

Aantal bijeenkomsten
6
Dag en datum

woensdag 13 en 27 februari; 6, 13, 20 en 27 maart

Tijd

10:00 – 12:30 uur

Prijs

€ 207,-

Studiemateriaal

Powerpointpresentaties en samenvattingen van de bijeenkomsten worden digitaal ter beschikking gesteld na iedere bijeenkomst.

Werkvorm

Hoorcollege met ruimte voor vragen en discussie.

   

Aanmelden

Aanmelding vindt plaats via de website van Inholland Academy, erkend partner van HOVO Alkmaar, klik hier!


Terug naar cursussen voorjaar 2019

 
© 2010-2018 HOVO Alkmaar | Disclaimer | 088 - 466 3030 | facebook.com/hovoalkmaar | hovo.alkmaar@inholland.nl