HOVO Alkmaar
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers
  • Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) Alkmaar: cursussen voor 50-plussers

**Start definitief maandag 28 oktober in Alkmaar, meld nu aan!**

Europa maakt woelige tijden door. Het eindeloze gesteggel rond de Brexit, het verloop van de recente Europese verkiezingen en toenemend populisme zorgen voor grote onrust binnen de Europese Unie. Bij de Brexit leidde dit tot politieke eenstemmigheid, maar er vormen zich ook haarscheuren binnen Europa vanwege belangentegenstellingen tussen Noordelijke, Oostelijke en Zuidelijke lidstaten op politiek en economisch terrein. Alsof dat niet genoeg is, bonkt de nieuwe wereldorde op de poorten van Europa. De nieuwe machtsstrijd tussen de Verenigde Staten, Rusland en China maakt het samen optrekken van de EU-landen des te meer dringend.

Het gestage proces van Europese eenwording, dat decennia lang heeft gezorgd voor ongekende welvaart en stabiliteit, lijkt zijn momentum te hebben verloren. Dit leidt tot herbezinning over de aard, de doelstelling en de structuur van Europa in het algemeen en de Europese Unie in het bijzonder.

De ontwikkelingen manifesteren zich ook aan de, onder druk staande, buitengrenzen van Europa en de EU, en vooral in de lidstaten die daaraan grenzen. Veel van deze ‘grenslanden’ ondervinden de druk van de migratie naar Europa. Bovendien onderhouden zij nauwe handelsrelaties met het Europese buitengebied en schrijnt er veel oud zeer onder het oppervlak. Tenslotte zijn veel grenslanden aan de randen van Europa lid van de 70-jarige NAVO en vormen zij geopolitiek en militair gezien een buffer.

De randen van Europa laten zich grofweg in een drietal sectoren onderscheiden: 

  • Oost Europa: vanaf de Baltische staten tot Oekraïne, als naaste buren van Rusland.
  • Nabije Oosten en Levant: Turkije met het achterliggende militair en politieke slagveld in het Midden-Oosten, waar diverse grootmachten interveniëren.
  • Noord Afrika: van Marokko tot Egypte, landen in de nasleep van de Arabische Lente en die ook onder druk staan door ontwikkelingen vanuit de Sahel/Sahara en ‘Zuidelijk’ Afrika.

Paolo en Piet hebben de krachten gebundeld en bieden een nieuw ontwikkelde, zesdelige cursus aan, waarin zij vanuit hun specifieke achtergrond en ervaring de situatie in de drie geschetste randgebieden van Europa en de Europese Unie zullen behandelen.



College 1: Wat is Europa?
1.a De politieke geschiedenis Europa (Paolo De Mas) Wat is Europa: wat houdt het in en waar begint en eindigt het in geografisch opzicht? Waar leg je letterlijk de grens en is er dan sprake van een duidelijk afgrenzing? In het college wordt ingegaan op de historische, verschuivende grenzen van Europa en de EU - niet altijd twee synonieme zaken. De huidige randen van Europa zijn niet dezelfde als vroeger. Dit klinkt door in oude gezegdes: ‘achter de Pyreneeën begint Afrika’, of ‘achter Brody (Galicië) begint Azië’. Een vogelvlucht over de veelvormigheid van ons Oude Werelddeel

1.b Een welvarende maar ook verdeelde Europese Unie (Piet Buitelaar) Het proces van de Europese eenwording heeft de aangesloten landen welvaart en stabiliteit gebracht. Economisch gezien is de EU een wereldspeler van formaat, die internationaal respect afdwingt. Binnen de EU zijn er echter grote verschillen in visie over de toekomstige economische en politieke integratie. Noordwest, waaronder Nederland, is voorstander van degelijke overheidsfinanciën, waarbij voldaan moet worden aan de normen die daarover zijn afgesproken. De zuidelijke landen tillen minder zwaar aan tekorten en schulden. De landen van Oost-Europa hechten sterk aan de eigen nationale zelfstandigheid en zijn terughoudend in het overdragen van bevoegdheden naar het EU-niveau, vooral als het gaat om de opvang van migranten. In veel landen wordt het publiek de laatste jaren minder pro-Europees, zoals bij de Brexit en de regering van Italië. De groter wordende kloof met de VS, een agressief Rusland en een machtiger wordend China maken het samen optrekken van de EU-landen des te meer dringend.

College 2: Oostflank: Moedertje Rusland. Historische continuïteit in machtsdenken. (Paolo De Mas)
De rode draad in dit college is de historische constante van zowel het tsaristische, communistische, als het hedendaagse Rusland in het streven naar ijsvrije havens en vooral de creatie van veilige bufferzones ter bescherming van het Moederland. Deze diepgewortelde overlevingsstrategie heeft eeuwenlang zijn stempel gedrukt op land en samenleving in het kernland van Centraal Rusland en op de aangrenzende gebieden. De geschiedenis heeft voor veel littekens gezorgd, die nog steeds zichtbaar zijn en soms nog pijnlijk kunnen trekken. In het college wordt dit laatste duidelijk gemaakt voor de Baltische Staten, Polen, Wit Rusland en Oekraïne, met zijstapjes naar Finland, de Kaukasus en de Balkan.

College 3: Oostflank: Economie Rusland: reus op lemen voeten (Piet Buitelaar)
Rusland is een groot en uitgestrekt land en een militaire macht, maar ook een reus op lemen voeten. De economie van Rusland is kwetsbaar en niet groter dan die van Duitsland. Meer dan de helft van de export van Rusland bestaat uit olie en gas. De eenzijdigheid van dit exportpakket maakt de economie kwetsbaar. Ook het huishoudboekje van de overheid is sterk afhankelijk van energie. Toen enkele jaren geleden de olieprijzen daalden dook Rusland dan ook in een recessie. De corruptie en het gebrek aan rechtszekerheid zijn schadelijk voor de economische ontwikkeling. De bezetting van de Krim in Oekraïne heeft geleid tot sancties van VS en EU en dit schaadt de economie van Rusland. Momenteel wordt een pijpleiding voor gas aangelegd door de Oostzee van Rusland naar Duitsland. Door deze Nord Stream 2 wordt Europa meer afhankelijk van Russisch gas. Dit is een risico voor Europa, want in tijden van politieke spanning kan Rusland de kraan dichtdraaien. Tot nog toe gaat het Russische gas door Oekraïne, maar met de nieuwe pijplijn is dit voorbij. Daardoor loopt Oekraïne transit-vergoedingen mis en dit verzwakt de positie van Oekraïne t.o.v. Rusland. In Oekraïne ligt het welvaartsniveau nog beneden het recessie-niveau van 2009.

College 4: Zuidoostflank: Turkije
4.a Turkije: de wispelturige buur van Europa (Paolo De Mas) De strategische geografische ligging van Turkije maakt dit gebied tot een naaste buur van Europa, maar ook eeuwenlang tot een noodzakelijk doorgangsgebied naar en vanuit het Midden Oosten en Azië. Turkije vormde het hartland van het eeuwenoude Ottomaanse Rijk. Hoewel dit rijk ter ziele ging en overging in de door Atatürk opgerichte, seculiere staat Turkije, kan de rol van het hedendaagse Turkije in de regio niet los worden gezien van zijn historische wortels. Turkije beschouwt zich als een belangrijke geopolitieke en economische speler. Dit komt tot uiting in de vaak schurende relatie met Europa en de Europese Unie, maar ook in de actieve en flexibele rol die Turkije speelt in het conflict in het Midden-Oosten.

4.b Turkije: een einde aan de economische expansie? (Piet Buitelaar) Na de recessie van 2009 maakte Turkije een sterke groei van de welvaart door en bloeide de economie. Dit was toe te schrijven aan een expansie van de bouw en de infrastructuur, een ruime kredietverlening en belastingverlaging. Dit leidde tot een overspannen economie, wat eind vorig jaar tot een uitbarsting kwam. Gevolg was een daling van de koers van de lira en een sterke verhoging van de consumentenprijzen. Turkije is nu in een recessie en veel bouwactiviteiten zijn stilgelegd. Hoge werkloosheid en de sterk gestegen kosten van levensonderhoud maken het leven voor de bevolking zorgelijk. Door de daling van de koers van de lira is het voor bedrijven en overheid moeilijker om de hoge schuld aan het buitenland af te lossen. Anders dan Rusland, is Turkije voor zijn olie afhankelijk van het buitenland.

College 5: Zuidoost flank (II): Iran en Saoedi-Arabië
5.a Strijd om de hegemonie en de gevolgen voor de regio (Paolo De Mas) De strijd tussen de twee olieproducerende kemphanen om de hegemonie in het Midden-Oosten drukt zijn stempel op de ontwikkelingen in die regio, maar heeft ook politieke en economische gevolgen op mondiaal niveau. Dit dwingt de Westerse Wereld, waaronder Europa, tot omzichtig (koe)handelen. Geen eenvoudige zaak, vanwege de vele belangen die op het spel staan en de voortdurende wisselende omstandigheden in het Midden-Oosten. In dit college worden allereerst de verschillen en overeenkomsten tussen Iran en Saoedi-Arabië belicht. Verder wordt aangegeven op welke wijze de vaak onoverzichtelijke situatie en de vele gewapende conflicten in de regio moeten worden gezien in het licht van deze tweestrijd tussen de Sjiitische Republiek Iran en Soennitische koninkrijk Saoedi-Arabië

5.b Iran en Saoedi Arabië: sterk afhankelijk van olie (Piet Buitelaar) De economie van Iran is nu in recessie, met een hoge werkloosheid, vooral onder jongeren en een inflatie van 30%. Dit maakt, tezamen met de internationale sancties, Iran sociaal en economisch instabiel. De helft van de export van Iran bestaat uit olie en gas, daarnaast exporteert het chemische en agrarische producten. Hervormingen zijn nodig om de groei en werkgelegenheid in de niet-oliesector te verhogen. Ingrediënten hiervan zijn minder corruptie, meer toegang tot financiering, minder bureaucratie en politiek stabiliteit. Helaas gaan de hervormingen traag. De economie van Saoedi-Arabië groeit en ontwikkelt zich evenwichtiger dan die van Iran. De inflatie is laag en de banken zijn gezond. Minpunten zijn ook hier de lage arbeidsparticipatie van vrouwen en de afhankelijkheid van olie. Dit laatste is bij Saoedi-Arabië nog sterker dan bij Iran: 80% van de export van Saoedi-Arabië betreft olie. De rol van energieleverancier geeft beide landen een sterke internationale positie, zowel economisch als politiek. Maar dit eenzijdige exportpakket maakt beide ook kwetsbaar. Een daling van de olieprijzen treft direct de export en daarmee de economische activiteit. Dit vermindert de welvaart van de bevolking en slaat een gat in de overheidsinkomsten, wat tot bezuinigingen noodzaakt.

College 6: Zuidflank: Marokko, Algerije, Tunesië, Libië en Egypte
6.a Geopolitiek en Afrikaanse continentale druk (Paolo De Mas ) De Noordrand van het Afrikaanse continent - Marokko, Algerije, Tunesië, Libië en Egypte - biedt een divers beeld. De landen en samenlevingen hebben veel gemeen, maar vooral door hun verschillend, Frans, Engels of Italiaans koloniaal verleden zijn er markante verschillen .Alle staten zijn moslimlanden, maar de wijze waarop die wordt beleden kent forse accentverschillen. Drie grootschalige processen drukken hun stempel op de situatie in deze landen. Allereerst de opkomst van het fundamentalisme en de politieke islam in de moslimwereld. Verder de nasleep van de zogeheten protestbeweging van de Arabische Lente en tenslotte de migratiedruk vanuit de rest van het Afrikaanse continent. Deze ontwikkelingen blijken niet alleen op verschillende wijze uit te pakken in de vijf landen, maar bepalen ook hun relatie met Europa. Vooral de problematiek rond de aanpak van de vele typen migratie vanuit dit gebied vormt één van de hoofdpijndossiers voor Europa.

6.b De economie van de landen van Noord-Afrika (Piet Buitelaar) De landen van Noord-Afrika verschillen economisch sterk, met als belangrijk onderscheid olielanden versus niet-olielanden. De olielanden Algerije en Libië zijn sterk afhankelijk van de olieprijzen en zijn daardoor kwetsbaar. Daarentegen hebben Marokko en Tunesië nauwelijks olie, maar exporteren industrieproducten (auto’s) en agrarische producten. Egypte, met de grootste bevolking (bijna 100 miljoen) exporteert eveneens industriële producten en daarnaast olie en voedsel, met toerisme als belangrijke inkomstenbron. Al met al gaat het hier om wankele economieën met een zwakke private sector die te weinig banen creëert voor de groeiende, relatief jonge bevolking. Corruptie en belastingontduiking zijn aan de orde van de dag en de werkloosheid is hoog. Structurele hervormingen zijn nodig: een breder exportpakket, sterker overheidsbestuur, beter ondernemingsklimaat en een hogere arbeidsparticipatie van vrouwen. Voor deze landen vormen de overmakingen van migranten naar hun land van herkomst een belangrijke inkomstenbron.

Docenten
Dr. Piet Buitelaar studeerde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en promoveerde op een dissertatie over de overheidsfinanciën van Nederland. Hij was als wetenschappelijk hoofdmedewerker werkzaam bij de Universiteit van Amsterdam en tot voor kort als econoom verbonden aan De Nederlandsche Bank. Gedurende de laatste vijf jaar heeft hij periodiek gastcolleges gegeven aan diverse universiteiten in China, met name aan de Business School van de Guangxi University in Nanning. Bij HOVO Alkmaar heeft hij eerder cursussen gegeven over ‘Europa’ en over ‘Globalisering & verschuivende machtsverhoudingen’.

 

Drs. Paolo De Mas (1948), geograaf, was lange tijd verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, en sinds 1974 actief in de Maghreb als onderzoeker, attaché aan de Nederlandse ambassade en directeur van het Nederlands Instituut in Marokko (NIMAR). Na terugkeer in Nederland interim-directeur van het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme in Den Haag en momenteel verbonden aan het African Studies Center, Universiteit Leiden.

 


Aantal bijeenkomsten
6
Dag en datum

maandag 28 oktober; 4, 11, 18 en 25 november; 2 december
(start definitief, meld nu aan!)

Tijd

13:15 – 15:45 uur

Prijs

€207,-

Aanbevolen literatuur

Paolo en Piet verwijzen tijdens de bijeenkomsten naar eventueel interessante literatuur.

Studiemateriaal

Powerpointpresentaties worden als PDF digitaal ter beschikking gesteld na iedere bijeenkomst.

Werkvorm

Hoorcollege met ruimte voor vragen en discussie.

Aanmelden  Aanmelding vindt plaats via de website van Inholland Academy, erkend partner van HOVO Alkmaar, klik hier!  

Terug naar cursussen najaar 2019

© 2010-2019 HOVO Alkmaar | Disclaimer | 088 - 466 3030 | facebook.com/hovoalkmaar | hovo.alkmaar@inholland.nl