Met mijn Russische vrienden kan ik niet over een ‘oorlog’ spreken. Een verboden term, het is een speciale operatie. Waar is het misgegaan? Waar hebben wij signalen over het hoofd gezien? Waar heeft ons inschattingsvermogen ons in de steek gelaten?

In 2019 schreef Mark Galeotti ‘We moeten het even over Poetin hebben’. Daar is zeker alle aanleiding toe, maar voor een evenwichtiger verhaal misschien wel niet alleen over Poetin. Want is het alleen Poetins oorlog?

Russkiy Mir
Op 12 juli 2021 publiceerde Poetin zijn essay ‘Over de historische eenheid van Russen en Oekraïners’. In 5000 woorden is het uiteindelijk vooral een ontkenning van het bestaan van Oekraïne. Een litanie over hoe Rusland puur Russische gebieden is kwijtgeraakt, hoe Oekraïne eigenlijk maar een constructie was van Lenin. Geen land dus. Een land verklaar je de oorlog, maar Oekraïne is geen land, dus daar voer je een speciale operatie uit om Russen te beschermen (Donbass, in 2014 de Krim).

Poetins hunkering naar een Rusland zo groot als het keizerrijk en de USSR wordt gemarkeerd door zijn rede voor de Doema in 2005. Hij noemt de ineenstorting van de Sovjet Unie de grootste geopolitieke ramp van de 20ste eeuw. “1991 was werkelijk een drama dat miljoenen Russen buiten de Russische Federatie achterliet (…). Wij zijn een vrij volk en onze plaats in de huidige wereld zal alleen worden bepaald door onze sterkte en ons succes (…) Op het moment dat wij zwakte laten zien of gebrek aan ruggengraat, zullen onze verliezen wezenlijk groter worden”.

Om alle Russen, ook in landen buiten de Russische Federatie, een onderkomen te bieden wordt in 2007 de Russkiy Mir (Russische Wereld) opgericht. Op het eerste oog een culturele vereniging (ook gevestigd in Nederland) ter bevordering van de Russische taal en cultuur, vergelijkbaar met het Goethe Instituut of de British Council.

In de praktijk ook gemakkelijk een politiek vehikel. Poetin spreekt Russen overal ook steeds meer aan als ‘landgenoten buiten Rusland’. Het blijkt ook in 2014 als volgens het Kremlin Oekraïne de Donbass en de Krim wil ‘ver-oekraïniseren’, de Oekraïense taal de primaire wil laten zijn boven de Russische, in gebieden waar het Russisch de dominante taal is.

De impact van de Russkiy Mir is meer dan een culturele. Ook de Russische Orthodox Kerk haakt aan. Het wordt het een ‘waardengemeenschap’ van taal, cultuur en geloof. Het is een terugkeer naar de waarden van tsaar Nicolaas I ‘orthodoxie, autocratie en nationalisme’. Het is een terugkeer naar het Novorossyia van Catherina de Grote, een terugkeer naar Cherson waar grootvorst Vladimir werd gedoopt. Het groot Russische denken heeft een langere geschiedenis dan Poetin.

De multipolaire wereld
De verkruimeling van de Russische macht na de ineenstorting van de USSR wordt door Poetin met lede ogen aangezien. Hij ziet een unipolaire wereld, waarin de Verenigde Staten het voor het zeggen hebben. Hij ziet een oprukkend Westen tot bij de grenzen van Rusland. Dreigend  voor de Russen, waar historisch het gevaar vaak uit het Westen kwam (Zweden, Napoleon, Duitsland).

Op 10 februari 2007 houdt Poetin zijn befaamde ‘München toespraak’, voor de Veiligheidsconferentie. Hij waarschuwt voor de Amerikaanse dominantie van de wereldpolitiek en voor de uitbreiding van de NAVO naar het oosten. De Hoop Scheffer, NAVO secretaris-generaal, noemt de rede teleurstellend en niet behulpzaam. In april 2008 Boekarest belooft de NAVO Oekraïne en Georgië een toekomstig NAVO lidmaatschap. Het eerste Russische antwoord volgt in augustus van dat jaar met een oorlog in Georgië (Zuid-Ossetië), het tweede in 2014, het derde nu.

De teloorgang van een wereldmacht, het al dan niet voortzetten van een wereld van invloedssferen (Jalta), een wereld van onafhankelijke landen met territoriale integriteit. Een worsteling met Oekraïne daarvan nu als middelpunt.

Waardenoriëntatie
De Russische adelaar kijkt twee kanten op. Symbolisch bijna voor de ambigue oriëntatie in de Russische cultuur. Al eeuwen strijden de ‘narodniki’ (gericht op het eigen volk) en de ‘zapadniki’ (gericht op het Westen) om voorrang in de Russische samenleving en cultuur. De waarden van de Verlichting hadden grote invloed op het ontstaan van de Westerse maatschappij en democratie. Hoewel Catherina de Grote grote interesse had in Verlichtingsfilosofen als Voltaire en Diderot, ze ook poogde wat Verlichtingsideeën in haar Nakaz (ontwerp grondwet) op te nemen, ging de Verlichting grotendeels voorbij aan Rusland. Kernwaarden als individualisme, scepticisme (onderzoekend) en rationaliteit hebben niet die betekenis gekregen als in het Westen.

Dat onderscheid tussen narodniki en zapadniki doordrenkt de hele Russische maatschappij (kunst, literatuur) en ook de oriëntatie van leiders. Narodniki als Nicolaas I, Alexander III, maar ook Stalin (communisme in eigen land) regeerden het land, net als zapadniki als Peter de Grote, Catherina de Grote, Alexander II en ook Gorbatsjov en Jeltsin. Poetin is dus zeker niet de eerste narodnik die zich opwerpt als beschermer van Russische waarden en zich krachtig afzet tegen de verworden westerse cultuur. Daarin staat de Russische leider in Rusland zeker niet alleen. Patriotisme is één van de kernwaarden van de huidige Russische samenleving. Velen staan ferm voor hun Rusland. Een gemeenschappelijke vijand helpt.

Perspectief?
Waar oorlog is, ook als die niet zo genoemd mag worden, is de waarheid vaak het eerste slachtoffer. Pas als er overal weer zicht is op werkelijkheid en waarheid is er een perspectief op een herstel van normale menselijke en maatschappelijke verhoudingen. Daarvoor zijn elementaire vrijheden nodig zoals bijv. die van meningsuiting, kiesrecht en vereniging. Er is ook begrip nodig voor historische werkelijkheden van landen.

In Rusland is nu geen ‘civil society’ meer, elementaire vrijheden zijn buiten werking gesteld. Er is sinds 1991 veel met het Westen samengewerkt. De impact daarvan is nu steeds minder zichtbaar, maar kan toch niet verdwenen zijn? In het Westen is Rusland nu de kwade pier. Waren de Russische zorgen over een unipolaire wereld, over het oprukkende Westen alleen maar excuses om eigen imperialisme te verhullen? Of waren het zorgen die wij niet zo serieus namen?

Perspectief is een ingewikkelde combinatie van realiteitszin en hoop. Ons zicht daarop is vertroebeld door een spervuur van wederzijdse beschietingen, in het verleden en nu. Misschien dat het verleden ons iets kan leren voor nu.

 

Terug naar cursusaanbod

Cursusinformatie

  • dinsdag
  • 20 en 27 september
  • 4 en 11 oktober
  • € 150,00
  • 10:00 - 12:30 uur
  • Inholland Alkmaar

Docent Tjerk Busstra
Tjerk Busstra studeerde politicologie aan de Vrije Universiteit, met als specialisatie internationale betrekkingen. Sinds 1993, toen de Nederlandse en Russische regeringen een memorandum ondertekenden over hoger onderwijs-samenwerking, was hij actief betrokken bij diverse samenwerkingsprojecten van Hogeschool Inholland (en rechtsvoorgangers) met Russische collega’s (Moskou, St. Petersburg). Het bracht hem vaak 3 tot 4 keer per jaar in Rusland, van Siberië tot St. Petersburg en van Nizhny Novgorod tot Rostov aan de Don. Tjerk Busstra beëindigde recent, vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, zijn werk voor Internationalisering bij Inholland. Hij heeft sindsdien al meerdere cursussen voor HOVO Alkmaar verzorgd. Verder is hij buitengewoon hoogleraar aan de Guram Tavartkiladze Teaching University in Tbilisi (Georgië).

Ik wil mij aanmelden
(U wordt doorgeschakeld naar de website van Inholland Academy - erkend partner van HOVO Alkmaar).

Meld u aan voor de nieuwsbrief

Wilt u graag op de hoogte gehouden worden van het laatste nieuws van HOVO Alkmaar, zoals nieuwe cursussen en inspirerende lezingen en excursies? Meld u dan aan voor onze nieuwsbrief. HOVO Alkmaar behandelt uw persoonlijke gegevens vertrouwelijk en verstrekt deze niet aan derden.