Evolutieleer "Het ontstaan van de Mens"

• Welkom
• Nieuws
• Agenda
• Cursusaanbod
• Van cursisten
• Over HOVO
• Cursusgids
• Contact
• Routebeschrijving
• Aanmelden
• Annuleringsvoorwaarden

Sinds Dubois' claim eind 19^e eeuw de "missing link" gevonden te hebben op Java, zijn er al heel wat ontbrekende schakels gevonden. Onze denkbeelden over menselijke evolutie werden er met al die schakels niet eenvoudiger op. Ooit konden we nog mijmeren over een enkele evolutionaire lijn die van aapmens via oermens naar de mens leidde maar tegenwoordig is het eerder een boom met verschillende aftakkingen. Eigenlijk is het nog ingewikkelder want net zoals in andere disciplines zijn wetenschappers het regelmatig oneens met elkaar, dat levert dus heel wat stambomen op. Goede kans dat men door al die bomen het bos niet meer ziet. Kranten, tijdschriften en populair wetenschappelijke boeken doorbladerend en lezend kan de oorsprong en evolutie van de mens complex overkomen. Toch denk ik dat het ontstaan van de mens uit is te leggen als een eenvoudig proces. En dat is dan ook wat er in deze cursus gebeurt. Het begeleidende boek is geen dikke pil waar u zich doorheen moet worstelen maar een kleurrijk pilletje dat zich concentreert op de hoofdlijnen.

De 8 bijeenkomsten zijn als volgt samengesteld:

1a. Dubois zijn zoektocht naar de missing link. Bezeten van het idee om de "missing link" te vinden, gaf Eugène Dubois (1858-1940) in 1887 zijn carrière in Nederland op en reisde met vrouw en kind naar Indonesië. Een ongelofelijke daad, het was zoeken naar een speld in een hooiberg. Beantwoordt de mythe rond zijn avontuur aan de werkelijkheid en wat is de betekenis geweest van zijn vondsten voor de wetenschap?

1b. Wat is evolutie? Alvorens in te gaan op de evolutie van de mens is het goed om stil te staan bij het begrip evolutie. Het idee van evolutie, geleidelijke verandering, bestond al voordat de Britse natuuronderzoekers Charles Darwin (1809-1882) en Alfred Wallace (1823-1913) hun idee gezamenlijk in 1858 publiceerden. Wat hun theorie zo uniek, eenvoudig en daardoor briljant maakte, was het eenvoudige mechanisme dat ze er voor hadden bedacht: natuurlijke selectie.

2a. Halfapen, apen, mensapen en mensen. Kijken naar de vorm en het gedrag van andere organismen zet je aan het denken. Ze zijn anders, doen dingen op een andere manier en daarmee vormen ze een spiegel. Primaten vormen een interessante groep, anders maar tegelijkertijd toch zo herkenbaar. Geen groep staat zo dicht bij ons als deze diverse groep van zoogdieren waartoe halfapen, apen en mensapen worden gerekend.

2b. De doden vertellen. Alhoewel de doden ons niet letterlijk een verhaal te vertellen hebben, kan gelukkig in vele gevallen nog wel een waardevol verhaal worden gedestilleerd uit de resten. Mits goed bewaard, kan het skelet veel informatie geven over het ooit levende individu. Skeletonderzoek is zo fascinerend omdat het je het gevoel geeft door de tijd te reizen.

3a. De wieg van de mensheid. De Britse natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882) merkte in 1871 op in zijn boek “De afstamming van de mens”, dat het wat waarschijnlijker is dat onze vroege voorouders in Afrika hebben geleefd dan ergens anders. In die dagen waren er geen fossielen van mensachtigen van dit continent bekend. Waarom dacht hij dan toch aan Afrika?

3b. Ooit waren we niet alleen. Tegenwoordig leeft er nog maar één soort mensachtige, wijzelf. Maar er is een tijd geweest dat er meerdere mensachtige soorten naast elkaar leefden. Hoe was dit mogelijk?

4. Expansie van een vleesetende primaat. De oermens Homo erectus moet een opvallende verschijning zijn geweest. Deze mensachtige week duidelijk af van z'n voorgangers en tijdgenoten. Hij was groter, slimmer, bewoog anders en had zich bovenal, gespecialiseerd in het eten van vlees. Waarom denken we bij Homo erectus aan een bloeddorstige reputatie en wat waren de gevolgen?

5a. Het lot van de Neanderthalers. Neandertalers waren krachtige, intelligente mensen, die zich prima wisten aan te passen aan moeilijke koudere omstandigheden en ze hebben het zo'n 200.000 jaar lang uitgehouden. Des te raadselachtiger is het feit dat ze rond de 30.000 jaar geleden zijn verdwenen. Afgeslacht door de mens? Of leven Neandertaler genen nog steeds voort in mensen van vandaag de dag?

5b. Seks en de savanne. Volgens Darwin worden nieuwe soorten gevormd doordat er in de natuur een schifting plaats vindt. Toch kon Darwin niet alle kenmerken die hij waarnam verklaren door zijn natuurlijke selectie. Hij vermoedde dat meer aan de hand was dan natuurlijke selectie alleen. Hier gaat seks een rol spelen.

6a. Oorsprong van de Australische Aboriginals. Zo'n 60.000 jaar geleden woonden er al mensen in Australië. Om dit continent te bereiken moeten de voorouders van de huidige Australische Aboriginals de zee zijn overgestoken. Waar kunnen we de oorsprong van de Australische Aboriginals traceren?

6b. De opkomst van een verdelger. Wezens met een brein zo groot als dat van ons overleven in een groot aantal ecosystemen en eten heel veel verschillende dingen, er is dan weinig ruimte meer over voor anderen. Moet onze soort, Homo sapiens, gezien worden als de ultieme verdelger?

7a. Zoektocht naar orang-oetans en mensen op Java. De oermens, Homo erectus, heeft een lange tijd op Java geleefd, globaal tussen de 1 miljoen en 130.000 jaar geleden. De vraag is dan ook waarom de Javamens is uitgestorven na zo'n lange tijd deel te hebben uitgemaakt van een oude Javaanse fauna. Het antwoord is waarschijnlijk door een verschuiving van het tropisch regenwoud door de Indonesische archipel. Geprikkeld om deze belangrijke fase beter te documenteren werd in 2003 door mij begonnen met een zoektocht naar orang-oetans en prehistorische mensen op Java.

7b. De evolutie van hond en mens. Wetenschappers die denken dat er sprake is geweest van co-evolutie tussen hond en mens denken dat niet alleen de hond zijn succes heeft te danken aan de mens maar dat omgekeerd mensen hun succes te danken hebben aan de hond. Kan deze zienswijze licht werpen op de mysterieuze verdwijning van de Neanderthalers?

8a. Paleoantropologie: een complexe materie. Veel fossielen, verschillende wetenschappelijke namen voor één en hetzelfde fossiel, wetenschappers die over elkaar heen buitelen, elkaar beschimpen over in elkaar "geprutste" schedels en dateringen die verschuiven. Voeg daarbij dat het vak paleoantropologie zich beweegt tussen verschillende vakgebieden, zoals anatomie, biologie, geologie, archeologie en antropologie en je hebt het beeld van een complexe materie.

8b. De hobbit van Flores: freak of nieuwe soort? In de laatste 20 jaar zijn er heel wat voorpaginakoppen over de evolutie van de mens voorbijgetrokken, maar het nieuws rond de prehistorische "hobbit" van Flores versloeg echt alle anderen. Je kon het gevoel niet onderdrukken: nog even, en dan komt iemand me vertellen dat het een 1 april grap is. Maar het was 28 oktober 2004 toen het nieuws van de "hobbit" via het gezaghebbende tijdschrift Nature de hele paleoantropologische wereld op z'n kop leek te zetten.

Cursusmateriaal

P. Storm, Korte hoektanden, lange benen en een sexy brein. Het ontstaan van de mens door natuurlijke en seksuele selectie. DrukWare. Norg 2009. ISBN: 978-90-78707-07-3 (€ 29,95).

Docent dr. Paul Storm

Dr. Paul Storm (1959) heeft biologie (HBO, zoölogisch ecologisch analist), culturele antropologie en prehistorie gestudeerd (propedeuse en doctoraal, Universiteit Leiden). Hij is in 1995 gepromoveerd op een paleoantropologisch onderzoek aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Hij heeft buiten Nederland ook onderzoekservaring opgedaan in Engeland, Frankrijk, Kenia en Indonesië. Paul doet als gastmedewerker van Naturalis te Leiden onderzoek naar de evolutie van de Javamens (Homo erectus) en de mens (Homo sapiens) in Australazië, binnen een ecologisch kader. Zijn onderzoek "Searching for Late Pleistocene modern humans at Punung, East Java" is in 2003 financieel ondersteund door de Leakey Foundation. In 2009 is zijn boek 'Korte hoektanden, lange benen en een sexy brein' uitgekomen. Naast het verzorgen van onderwijs over de evolutie van de mens werkt hij momenteel als hoofdinstructeur biologie bij de Hoge School van Rotterdam.

Terug naar cursussen najaar 2010